Конституцияны көбіне мемлекеттің басты заңы деп қабылдаймыз. Бірақ оның мәні заңдық анықтамамен ғана шектелмейді. Конституция – азамат пен мемлекет арасындағы қарым-қатынастың негізгі шекарасын белгілейтін, адамның құқықтары мен бостандықтарына кепілдік беретін құжат. Сондықтан оның қоғамдағы рөлін тек мемлекеттік мерекелер қарсаңында еске түсіру жеткіліксіз.
Қазақстан Конституциясының өзегінде адам және оның құқықтары тұр. Мемлекет азаматтың өміріне, бостандығына, ар-намысы мен қадір-қасиетіне құрметпен қарауға міндетті. Бұл қағидалар күнделікті өмірде адамның білім алуынан, еңбек етуінен, медициналық көмек алуынан, өз пікірін білдіруінен немесе қандай да бір даулы жағдайда сот арқылы қорғана алуынан көрінеді.
Құқық саласының мамандары да Конституцияның басты ерекшелігін оның декларация емес, құқықтарды қорғаудың құқықтық негізі болуымен байланыстырады. Яғни азамат өзінің қандай құқыққа ие екенін ғана емес, сол құқық бұзылған жағдайда оны қорғаудың қандай жолдары бар екенін де білуі қажет.
Бұл ретте соңғы жылдардағы конституциялық реформалардың маңызы ерекше. 2022 жылы жүргізілген өзгерістерден кейін Қазақстанда Конституциялық Соттың жұмысы қайта жанданды. 2023 жылдан бастап азаматтарға өздерінің конституциялық құқықтары мен бостандықтарына тікелей қатысты нормативтік құқықтық актілердің Конституцияға сәйкестігін қарау туралы өтініш жасау мүмкіндігі берілді.
Бұл өзгеріс Конституцияның азамат өміріне жақындығын арттыра түсті. Бұған дейін Негізгі Заң көбіне мемлекеттік институттар мен билік жүйесін реттейтін құжат ретінде қабылданса, қазір оның азаматтың құқықтарын қорғаудағы тетіктеріне көбірек назар аударылуда.
Дегенмен құқықтық механизмдердің болуы – мәселенің бір бөлігі ғана. Екінші маңызды мәселе – азаматтардың құқықтық сауаттылығы. Өз құқығын білмеген адам заңда берілген мүмкіндіктерді толық пайдалана алмайды. Сондықтан Конституцияның қоғамдағы рөлін арттыру тек заңнаманы жетілдірумен емес, халықтың құқықтық мәдениетін қалыптастырумен де байланысты.
Әсіресе жастар арасында Конституцияның мазмұнын түсіндіру маңызды. Себебі құқықтық мәдениет мектепте немесе жоғары оқу орнында басталып, адамның бүкіл өмірінде қалыптасады. Өз құқығын білетін жас мемлекеттік органға жүгінуден, заңды талап қоюдан немесе қажет болған жағдайда сот арқылы қорғанудан қорықпайды.
Конституцияның тағы бір маңызды қыры – оның әлеуметтік мемлекет қағидатымен байланысы. Мемлекет азаматтардың әлеуметтік жағдайына, еңбек етуіне, білім алуына, денсаулығын қорғауға және әл-ауқатына қатысты міндеттерді жүзеге асыру үшін құқықтық негіз қалыптастырады. Бұл бағыттағы мемлекеттік саясаттың түпкі мақсаты да адамның өмір сүру сапасын жақсартуға бағытталуы тиіс.
Алайда Конституциядағы құқықтар мен бостандықтарды тек мемлекет қамтамасыз етуі керек деген түсінік те біржақты. Қоғамның әр мүшесі заңды құрметтеп, өз міндеттерін орындаған жағдайда ғана құқықтық тәртіп қалыптасады. Құқық пен міндет бір-бірінен бөлек қаралмайды.
Бүгінде Конституцияның қоғам үшін маңызын оның қаншалықты жиі айтылатынымен емес, азаматтың күнделікті өмірінде қаншалықты іске асатынымен бағалаған жөн. Адам өз құқығының қорғалатынына сенсе, мемлекеттік институттарға жүгінуден қорықпаса және заңның бәріне бірдей жұмыс істейтініне көз жеткізсе – бұл Конституциялық қағидалардың іс жүзіндегі көрінісі.
Сондықтан Конституция – тек мемлекеттік мерекеде айтылатын ресми құжат емес. Ол азаматтың күнделікті өмірінде көрініс табуы тиіс құқықтық негіз. Негізгі Заңды құрметтеу оның баптарын жаттап алумен ғана өлшенбейді. Ең бастысы – онда бекітілген құқықтар мен қағидалардың қоғам өмірінде нақты орын алуы.
Құқықтық мемлекет те, әділетті қоғам да осыдан басталады: әр азамат өз құқығын біледі, өзгенің құқығын құрметтейді және заңның ортақ тәртіп екенін түсінеді.
