Конституция туралы сөз болғанда, көбіне мемлекеттік құрылым, билік тармақтары немесе негізгі заңның қабылдану тарихы айтылады. Алайда Конституцияның қоғамдағы шынайы маңызы бұдан әлдеқайда кең. Оның негізгі өлшемі – азаматтың өз құқығын қаншалықты сезінетіні және қажет болған жағдайда сол құқықты қорғай алуы.
Қазақстан Конституциясында адамның құқықтары мен бостандықтарына ерекше орын берілген. Әркімнің өз құқықтары мен бостандықтарын сот арқылы қорғауға құқығы бар, ал Конституциялық Сот азаматтардың конституциялық құқықтарына тікелей қатысты нормативтік құқықтық актілердің Ата заңға сәйкестігін қарай алады. (GOV.KZ)
Конституцияны білу не үшін маңызды?
Қарапайым азамат үшін Конституция күнделікті өмірден алыс құқықтық құжат болып көрінуі мүмкін. Бірақ адамның еңбек етуі, білім алуы, өз пікірін білдіруі, сотқа жүгінуі, жеке басының еркіндігі мен басқа да негізгі құқықтары конституциялық қағидаттармен байланысты.
Сондықтан Конституцияны тек мемлекеттік мерекелерде еске алатын құжат ретінде қабылдау жеткіліксіз. Оның нақты мәні азамат өзінің құқығы бұзылған жағдайда: «Менің қандай құқығым бар? Оны қайда және қалай қорғай аламын?» деген сұрақтарға жауап таба алғанда көрінеді.
Сарапшылардың пікірінше, құқықтық мемлекет құрудың маңызды шарттарының бірі – заңның бар болуы ғана емес, азаматтың сол заңды пайдалана білуі. Құқықтық сауаттылық төмен болған жағдайда ең жақсы жазылған норма да өзінің толық әлеуетін көрсете алмайды.
Конституциялық Соттың азамат үшін маңызы қандай?
Соңғы жылдардағы маңызды өзгерістердің бірі – азаматтардың конституциялық құқықтарын қорғау тетіктерінің күшеюі. Конституциялық Сот Конституцияның үстемдігін қамтамасыз ететін тәуелсіз мемлекеттік орган ретінде жұмыс істейді. Азаматтар өздерінің Конституцияда бекітілген құқықтары мен бостандықтарына тікелей қатысты нормативтік құқықтық актілер бойынша сотқа жүгіне алады. (GOV.KZ)
Бұл жерде маңызды мәселе бар: Конституциялық Сот кәдімгі соттың орнына жұмыс істемейді. Оның міндеті – нақты дауды қайта қарау емес, құқықтық норманың Конституцияға сәйкестігін бағалау.
Яғни азамат үшін бұл институттың мәні жеке бір істің нәтижесімен ғана шектелмейді. Егер белгілі бір норма Конституцияда бекітілген құқықтарға қайшы деп танылса, оның одан әрі қолданылуына әсер етуі мүмкін. Конституциялық Сот шешімдерінің бүкіл ел аумағында міндетті күші бар. (GOV.KZ)
Конституция мен қоғам арасындағы байланыс
Конституцияның өміршеңдігі оның мәтінінде ғана емес, қоғамдық қатынастарда қалай жүзеге асатынында көрінеді. Заң алдында азаматтың құқығы қорғалғанымен, қоғамның өзі құқықтық мәдениетке дайын болмаса, бұл қағидаттар толық іске аспайды.
Мысалы, адам өз құқығы бұзылғанын біле тұра, қай органға жүгіну керектігін білмесе, құқықтың формалды түрде берілуі жеткіліксіз. Сол себепті Конституцияның мазмұнын халыққа түсіндірумен қатар, құқықтық институттардың жұмыс істеу механизмдерін де қарапайым тілде түсіндіру маңызды.
Бүгінде Конституцияның басты мәселелерінің бірі – оны жаттап білу емес, оның қағидаттарын күнделікті өмірде қолдана білу. Бұл азаматтың ғана емес, мемлекеттік органдардың, сот жүйесінің және жалпы қоғамның құқықтық жауапкершілігіне қатысты.
Құқық бар жерде жауапкершілік те бар
Конституция азаматтарға құқық берумен қатар, белгілі бір міндеттер де жүктейді. Бір адамның өз құқығын жүзеге асыруы екінші адамның құқығын бұзбауы тиіс. Сондықтан құқықтық мемлекет ұғымы тек «менің құқығым» деген түсінікпен шектелмейді.
Қоғамдағы тұрақтылық та осы тепе-теңдікке байланысты. Азамат өз құқығын талап ете алуы керек, ал мемлекет сол құқықты қорғаудың тиімді механизмдерін қамтамасыз етуі тиіс. Сонымен қатар азамат заң талаптарын сақтауға және басқа адамдардың құқықтары мен бостандықтарын құрметтеуге міндетті.
Конституцияның құндылығы да осында. Ол мемлекет пен азамат арасындағы өзара міндет пен жауапкершіліктің негізгі шекарасын белгілейді.
Сараптамалық көзқарас
Қазіргі кезеңде Конституцияға деген көзқарасты өзгерту маңызды. Оны тек тарихта қабылданған негізгі заң немесе жыл сайын атап өтетін мемлекеттік мереке ретінде қарастыру – оның мәнін тарылтады.
Шын мәнінде, Конституция – азаматтың мемлекетпен қарым-қатынасындағы негізгі құқықтық кепілдердің бірі. Оның тиімділігі азаматтың өз құқығын білуінен, мемлекеттік институттардың сол құқықтарды қорғауынан және сот төрелігінің конституциялық қағидаттарға сүйенуінен көрінеді.
Сондықтан Конституция туралы әңгіме «Ата заң қашан қабылданды?» деген сұрақпен аяқталмауы керек. Негізгі сұрақ – бүгінгі азамат Конституция берген құқықтарын қаншалықты пайдалана алады және мемлекет сол құқықтардың сақталуын қаншалықты қамтамасыз етіп отыр?
Осы тұрғыдан алғанда, Конституция – өткеннің ескерткіші емес. Ол қоғамның бүгінгі құқықтық мәдениетін қалыптастыратын және мемлекеттің ертеңгі бағытын айқындайтын тірек.
