2026 жылғы 1 шілдеден бастап Қазақстан Республикасында электросамокаттарды пайдалану тәртібіне қатысты бірқатар жаңа талаптар күшіне енді. Бұл өзгерістер жол қозғалысы қауіпсіздігін күшейтуге, жол-көлік оқиғаларының алдын алуға және жаяу жүргіншілердің құқықтарын қорғауға бағытталған маңызды қадамдардың бірі болып саналады.
Соңғы жылдары еліміздің ірі қалаларында электросамокаттардың саны айтарлықтай артты. Олар экологиялық таза, үнемді әрі қала ішінде қысқа қашықтыққа жылдам жетуге мүмкіндік беретін ыңғайлы көлік құралы ретінде кеңінен қолданыла бастады. Әсіресе жастар мен студенттер арасында үлкен сұранысқа ие болды. Алайда олардың көбеюімен бірге түрлі құқық бұзушылықтар мен жол-көлік оқиғалары да жиілей түсті. Жаяу жүргіншілер жолымен жоғары жылдамдықта жүру, бағдаршам талаптарын сақтамау, екі адамның бір самокатқа мінуі, балалардың жалға алынған самокаттарды басқаруы қоғамда алаңдаушылық туғызды. Осыған байланысты мемлекет электросамокаттарды пайдалану мәдениетін қалыптастыру және барлық жол қозғалысына қатысушылардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету мақсатында жаңа талаптарды енгізді.
Электросамокаттардың танымалдығы неге артты?
Электросамокаттардың кеңінен таралуының бірнеше негізгі себебі бар. Біріншіден, олар кептелісті айналып өтуге мүмкіндік береді. Ірі қалаларда жұмысқа немесе оқу орнына тез жетудің тиімді тәсілі ретінде бағаланады. Екіншіден, олар қоршаған ортаға зиянды қалдық шығармайды. Сондықтан көптеген мемлекеттер экологиялық көлік түрлерін дамытуға ерекше көңіл бөліп келеді. Үшіншіден, кикшеринг қызметтері арқылы самокатты сатып алмай-ақ бірнеше минутқа немесе сағатқа жалға алуға болады. Бұл азаматтар үшін өте қолайлы. Дегенмен пайдалану мәдениеті жеткілікті деңгейде қалыптаспағандықтан көптеген жүргізушілер жол қозғалысы ережелерін сақтамай келеді.
Жаңа нормалардың басты мақсаты – адамдардың өмірі мен денсаулығын қорғау. Мемлекет алдына бірнеше маңызды міндет қойып отыр жол-көлік оқиғаларының санын азайту, жаяу жүргіншілердің қауіпсіздігін арттыру, электросамокат жүргізушілерінің жауапкершілігін күшейту, құқық бұзушылықтарды тиімді анықтау, қала көшелеріндегі тәртіпті қамтамасыз ету, көлік қозғалысына қатысушылар арасында өзара құрмет мәдениетін қалыптастыру.
Бұл өзгерістер тек шектеу қою емес, ең алдымен қауіпсіз орта қалыптастыруға бағытталған.
Жалға берілетін электросамокаттарды кім пайдалана алады?
Жаңа талаптарға сәйкес жалға берілетін электросамокаттарды пайдалану үшін азаматтың жасы кемінде 18-де болуы тиіс. Бұл талаптың енгізілуі кездейсоқ емес. Себебі кәмелетке толмағандардың қатысуымен болатын оқиғалардың саны көбейген.
18 жасқа толған азамат өз әрекетіне толық жауап береді және жол қозғалысы ережелерін жақсырақ меңгерген болады. Сонымен қатар пайдаланушыда жарамды жүргізуші куәлігі болуы міндетті.
Бұл талап жүргізушінің жол қозғалысы ережелерін білетіндігін растайды. Жүргізуші куәлігі бар адам бағдаршам белгілерін, жол таңбаларын, басымдық ережелерін жақсы меңгерген болуы қажет. Осының арқасында апаттардың алдын алу мүмкіндігі артады.
Жол қозғалысы ережелерін сақтау – әркімнің міндеті
Электросамокат жүргізушілері басқа көлік жүргізушілері сияқты жол қозғалысы ережелерін сақтауға міндетті. Олар белгіленген жылдамдықты сақтауы, жол белгілеріне бағынуы, бағдаршам талаптарын орындауы, жаяу жүргіншілерге қауіп төндірмеуі, қарсы бағытқа шықпауы, қауіпті маневрлер жасамауы тиіс.
Егер велосипед жолы болса, ең алдымен сол жолақты пайдалану қажет. Жолдың жүру бөлігінде қозғалған кезде ерекше сақтық таныту маңызды. Жүргізуші айналасындағы басқа көлік құралдарын, велосипедшілерді және жаяу жүргіншілерді ескеруге міндетті.
Тіркеу және сәйкестендіру жүйесі енгізіледі
Жаңа талаптардың маңызды жаңалығының бірі – жалға берілетін электросамокаттарды тіркеу және сәйкестендіру жүйесінің енгізілуі. Бұл жүйе арқылы әрбір самокат белгілі бір пайдаланушымен байланыстырылатын болады, құқық бұзған азаматтарды анықтау жеңілдейді, жол-көлік оқиғаларын тергеу тиімді жүргізіледі, заң талаптарын орындамаған адамдар жауапкершілікке тартылады.
Бұрын құқық бұзушылық жасаған адамның кім екенін анықтау қиын болатын. Енді барлық сапарлар цифрлық жүйеде тіркеліп, жауапкершілік нақты пайдаланушыға жүктеледі.
Неліктен бұл өзгерістер қажет болды?
Соңғы жылдары Қазақстанның көптеген қалаларында электросамокаттардың қатысуымен болған жол-көлік оқиғалары көбейді. Жиі кездесетін заң бұзушылықтар жаяу жүргіншілер жолымен жоғары жылдамдықта жүру, екі адамның бір самокатқа мінуі, бағдаршамның қызыл түсіне өту, телефон қолдана отырып басқару, қорғаныс құралдарын пайдаланба, мас күйінде жүргізу, көлік ағынының арасында қауіпті қозғалу. Осындай жағдайлар ауыр жарақаттарға әкеліп, қоғамда үлкен алаңдаушылық туғызды. Сондықтан жаңа талаптар уақыт талабынан туындаған маңызды шешім болып отыр.
Электросамокат жүргізушілеріне арналған қауіпсіздік ережелері
Мамандар барлық жүргізушілерге мынадай қарапайым қағидаларды ұсынады қозғалысты бастамас бұрын самокаттың техникалық жағдайын тексеру, қорғаныс дулығасын пайдалану, түнгі уақытта жарық шағылыстырғыш элементтері бар киім кию. Жаңбырлы немесе тайғақ жолда жылдамдықты төмендету, телефонмен сөйлеспеу, құлаққаппен музыка тыңдап жүрмеу. Балаларды самокатқа отырғызбау, жол ережелерін қатаң сақтау.
Осындай қарапайым талаптарды орындау көптеген қайғылы жағдайлардың алдын алады. Көптеген елдерде электросамокаттарды пайдалану арнайы ережелермен реттеледі.
Бірқатар мемлекеттерде жалға берілетін самокаттарды пайдалану үшін міндетті түрде жүргізуші куәлігі талап етіледі. Кейбір қалаларда жылдамдық автоматты түрде шектеледі.
Тарихи орындарда немесе адам көп жиналатын аймақтарда арнайы «баяу жүру аймақтары» белгіленген. Қазақстандағы жаңа талаптар да халықаралық тәжірибеге сәйкес қабылданып отыр.
Азаматтардың жауапкершілігі
Жол қозғалысының қауіпсіздігі тек мемлекеттік органдардың ғана емес, әрбір азаматтың жауапкершілігіне байланысты. Электросамокат жүргізушісі өз өмірімен қатар айналасындағы адамдардың қауіпсіздігіне де жауап береді.
Жолда мәдениеттілік танытып, өзара сыйластық сақтау – өркениетті қоғамның басты белгісі. Ережені сақтау арқылы ғана жол-көлік оқиғаларын азайтып, қауіпсіз орта қалыптастыруға болады.
2026 жылғы 1 шілдеден бастап күшіне енген жаңа талаптар электросамокаттарды пайдалану тәртібін жүйелеуге бағытталған маңызды қадам болды. Жасы 18-ден асқан, жүргізуші куәлігі бар азаматтардың ғана жалға берілетін самокаттарды пайдалануына рұқсат берілуі, тіркеу және сәйкестендіру жүйесінің енгізілуі, жол қозғалысы ережелерін сақтауға қойылатын талаптардың күшеюі – азаматтардың қауіпсіздігін қамтамасыз етуге арналған тиімді шаралар.
Электросамокат – заманауи әрі ыңғайлы көлік. Алайда оны пайдалану барысында жауапкершілік пен тәртіп бірінші орында тұруы тиіс. Әрбір жүргізуші жол ережесін сақтап, өзіне де, өзгелерге де қауіп төндірмесе ғана қала көшелері қауіпсіз әрі жайлы болмақ.
Г.Тұрлыбекова