27 ақпанда Қазақстан Республикасының Президенті жанындағы Қазақстанның стратегиялық зерттеулер институтында (ҚСЗИ) Конституциялық комиссия мүшелері мен жас сарапшылардың қатысуымен «Конституциялық реформаның негізгі қағидалары: ұрпақтар сабақтастығы» тақырыбында диалог алаңы өткізілді.
Спикерлер ретінде Қазақстан Республикасының Президенті жанындағы Қазақстанның стратегиялық зерттеулер институтының директоры Жандос Шаймарданов, ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты Юлия Кучинская, саясаттанушы Талғат Қалиев, Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ-нің сапаны қамтамасыз ету және ішкі бақылау жөніндегі проректоры – Басқарма мүшесі Индира Рыстина, сондай-ақ «Әділ сөз» сөз бостандығын қорғау халықаралық қорының президенті Қарлығаш Жаманқұлова сөз сөйледі.
Іс-шараға ҚСЗИ-дың жас сарапшыларды қолдау бағдарламасы түлектері, ҚР Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясының қызметкерлері, ҚР Парламенті Сенаты жанындағы Аналитика мектебінің қатысушылары, сондай-ақ елдің жетекші зерттеу орталықтарының өкілдері: Қазақстандық қоғамдық даму институты, Экономикалық зерттеулер институты, Қолданбалы этносаяси зерттеулер институты және «Жастар» ғылыми-зерттеу орталығының өкілдері қатысты.
Кездесу сұрақ-жауап сессиясы форматында өтті. Қатысушылар экологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз ету, тұрғын үй құқықтарын қорғау және көшіру мәселелерін құқықтық реттеу нормаларын, сондай-ақ ұлттық заңнаманың халықаралық шарттармен арақатынасын талқылады. Сонымен қатар өтпелі кезеңнің ерекшеліктері мен салалық нормативтік-құқықтық актілерді жаңа Конституция ережелеріне сәйкестендіру тәртібі жөнінде түсіндірулер берілді. Бұдан бөлек, жаңа институттар – Халық Кеңесі мен Құрылтайдың рөлі, сондай-ақ ұсынылып отырған вице-президент институты мәселесіне айрықша назар аударылды.
Жаңа Конституция жобасында экологиялық қауіпсіздік пен жауапкершілік мәселелерінің қалай бекітілетіні туралы сұраққа жауап бере отырып, Жандос Шаймарданов Конституцияда азаматтардың табиғатқа ұқыпты қарау міндетін айқындайтын, мемлекеттің қоршаған ортаны қорғау мақсатын белгілейтін, сондай-ақ адамдардың өмірі мен денсаулығына және қоршаған ортаға қауіп төндіретін фактілер мен мән-жайларды жасыру үшін лауазымды тұлғалардың жауапкершілігін қарастыратын нормаларға назар аударды. «Азаматтарға да, мемлекеттің өзіне, мемлекеттік органдарға, соның ішінде бизнес өкілдеріне де тікелей жауапкершілік жүктейтін нормалар бар», – деді Ж. Шаймарданов.
Талғат Қалиев жаңа Конституция жобасындағы экологиялық күн тәртібіне қатысты ұстанымды толықтыра отырып, тиісті нормаларды Преамбулада айқындалған құндылықтық өлшем аясында қарастырудың маңызын атап өтті. Оның айтуынша, бұл – бүгінгі ұрпақтың келер ұрпақ алдындағы жауапкершілігі әрі табиғатқа ұқыпты қарауды дәріптейтін ұлттық дәстүрдің жалғасы.
«…Мұны Преамбулада жазылған қағидалармен сабақтастықта қарастыру қажет. …Егер жер қойнауы мен биоресурстар халыққа тиесілі болса, онда халық оған өз меншігіндей қарап, сақтықпен әрі жанашырлықпен қарауға міндетті», – деді Т. Қалиев.
Жаңа Конституция қабылданғаннан кейін экологиялық тақырыптың қалай жүзеге асырылатынын түсіндіре отырып, Индира Рыстина бұл нормалардың конституциялық деңгейде бекітілуі салалық заңнаманы дамытудың берік әрі жүйелі негізін қалыптастыратынын атап өтті. «Конституцияда бекітілген кез келген норма алдағы уақытта нақты құқықтық тетіктер арқылы іске асырылады», – деп түсіндірді ол.
Талқылаудың жеке бір бөлігі тұрғын үй құқықтарына арналды. Әлеуметтік кепілдіктер мен тұрғын үй саласындағы құқықтарды қорғау туралы сұраққа жауап бере отырып, Юлия Кучинская үйден шығару істерін қарау барысында, әсіресе балалы отбасыларға қатысты, сот тетігінің міндетті түрде қолданылуы қажет екенін атап өтті.
«Мұндай жағдайда сот тек тұрғын үйден айыру мәселесін ғана емес, отбасының одан арғы тағдырын да жан-жақты ескеруі тиіс», – деп атап өтті депутат.
Тақырыпты жалғастыра отырып, Жандос Шаймарданов ұсынылып отырған ережелер мүдделер тепе-теңдігін қалыптастыруға бағытталғанын атап өтті: жалға алушылардың кепілдіктері күшейтілгенімен, меншік иелерінің құқықтарын қорғау да сақталады. Оның айтуынша, бұл нормалар «қоғамдық келісімшарттың» жаңаруын және азаматтар мүддесі бағытындағы теңгерімнің түзетілуін білдіреді.
«Қазақстан Республикасының азаматтары заңды түрде иеленген кез келген мүлікке жеке меншік құқығына ие. Ешкім де өз мүлкінен сот шешімінсіз айырылмайды. Жаңартылған қоғамдық келісімшартта қалыптасып отырған тепе-теңдік дегеніміз – осы», – деді ҚСЗИ директоры.
Тұрғын үй қатынастарын реттеудің практикалық қырларын толықтыра отырып, Индира Рыстина жаңа Конституция жобасының логикасы «заң мен тәртіп» қағидаттарына негізделетінін айтты. Оның пікірінше, даулы жағдайлардың алдын алудың басты тетігі – шарттық қатынастарды ең әу бастан сауатты әрі құқықтық тұрғыдан дұрыс рәсімдеу.
«Конституцияның елеулі бөлігі «заң мен тәртіп» қағидаттарына негізделген. Осындай күрделі жағдайлардың алдын алу үшін адамдарды тұрғын үйге қоныстандырудың бастапқы кезеңінен-ақ тиісті шарт жасасу қажет», – деп атап өтті Индира Рыстина.
Өтпелі кезеңге қатысты, яғни Конституция қабылданғаннан кейін салалық нормативтік-құқықтық актілерге өзгерістер енгізілгенге дейін мемлекеттік органдар, бизнес, азаматтар мен соттар қалай әрекет етуі тиіс деген сұраққа жауап бере отырып, Юлия Кучинская құқық қолдану тетігін түсіндірді:
«Егер заң нормасы Конституцияға қайшы келсе, онда ол қолданылмайды».
Одан әрі «Әділ сөз» сөз бостандығын қорғау халықаралық қорының президенті Қарлығаш Жаманқұлова қолданыстағы нормаларды қолдану мерзіміне қатысты негізгі бағдарды нақтылады:
«Жалпы, бізде негізгі межелі күн бар – ол 1 шілде. Яғни 1 шілдеге дейін біз қолданыстағы Конституция аясында қабылданған барлық нормативтік құжаттар бойынша өмір сүреміз».
Өтпелі кезеңге құқықтық жүйенің дайындығы мәселесін жалғастыра отырып, Индира Рыстина былай деп атап өтті:
«Көптеген нормалар бір деңгейден екінші, неғұрлым жоғары деңгейге ауыстырылды. Яғни бұл Конституциядағы жаңа норма болып көрінгенімен, ұлттық заңнама үшін мүлде жаңа ереже емес. Сондықтан құқықтық коллизиялар туындайды деп ойламаймын».
Ұлттық заңнама мен халықаралық құқықтың арақатынасына қатысты ұсынылып отырған өзгерістер туралы сұраққа жауап бере отырып, Жандос Шаймарданов бұл мәселенің халықаралық сарапшылармен талқыланғанын айтты. Ол сөз халықаралық міндеттемелерден бас тарту туралы емес, оларды ұлттық құқықтық жүйеге бейімдеу арқылы қолдану тәртібін жетілдіру жөнінде болып отырғанын ерекше атап өтті.
«Біз бұл мәселені халықаралық сарапшылармен де талқыладық. Мысалы, АҚШ-та да осындай норма бар. Халықаралық құқық нормасы күшіне енбей тұрып, алдымен оны ұлттық заңнамаға бейімдеу қажет. Біз халықаралық құқық аясында қабылданған міндеттемелерімізді ешқашан жоққа шығармаймыз, бірақ қолдану практикасын өзгертеміз. Олар бірден күшіне енбейді, тек біз заңнамалық нормаларды ратификациялағаннан кейін ғана қолданысқа енеді».
Талғат Қалиев ұлттық заңнама мен халықаралық құқық арасындағы қатынас мәселесін талқылауды толықтыра отырып, қазіргі жағдайда ұлттық құқықтық кеңістіктің басымдығы ішкі егемендікті қорғау құралы болып табылатынын және бұл елдің инвестициялық тартымдылығына нұқсан келтірмейтінін атап өтті.
Қ.Жаманқұлова ұлттық заңнама мен халықаралық құқық арасындағы қатынас мәселесін әрі қарай талқылап, әлемде халықаралық құқықтың абсолюттік үстемдігіне негізделген модельдер аз екенін, олардың көбінесе география мен орта жағдайымен байланысты екенін айтты. Сонымен қатар, Қазақстанда инвесторлар үшін арнайы режимдер мен құралдар қолданыста екенін ерекше атап өтті.
«Бізде АХҚО бар – қаржы орталығы, онда инвестор-резиденттер тіркеліп, британдық құқық негізінде жұмыс істей алады. Инвесторларға арналған мүмкіндіктердің спектрі өте кең. Сондықтан бұл тұрғыда біздің жағдайымыз нашарламайды деп ойлаймын».
Жаңа Конституция жобасына вице-президент лауазымын енгізу және оның 1993 жылғы Конституцияда бекітілген үлгіден айырмашылығы туралы сұраққа жауап бере отырып, Ж.Шаймарданов бұл бәсекелес саяси институт емес, қолданыстағы президенттік лауазымды толықтыратын және мемлекет басшысы анықтаған өкілеттік шеңберінде жұмыс істейтін механизм екенін атап өтті.
Талқылау соңында қатысушылар жоба ережелерінің айтарлықтай бөлігі қазіргі құқықтық жүйеде бар екенін және жоғары деңгейге көтерілгенін, осылайша құқықтық қақтығыстардың қаупін азайтатынына назар аударды.
Диалог алаңы әртүрлі буын сарапшыларының өкілдері арасында мағыналы талқылау және кәсіби ұстанымдар алмасу алаңына айналды.
В КИСИ молодые эксперты обсудили ключевые новеллы новой Конституции
27 февраля в Казахстанском институте стратегических исследований (КИСИ) при Президенте Республики Казахстан состоялась диалоговая площадка с участием членов Конституционной комиссии и молодых экспертов на тему «Основные положения конституционной реформы: преемственность поколений».
В качестве спикеров выступили директор КИСИ при Президенте РК Жандос Шаймарданов, депутат Мажилиса Парламента РК Юлия Кучинская, член правления – проректор по обеспечению качества и внутреннему контролю ЕНУ им. Л.Н. Гумилёва Индира Рыстина, политолог Талгат Калиев, а также президент Международного фонда защиты свободы слова «Әділ сөз» Карлыгаш Джаманкулова.
В мероприятии приняли участие выпускники Программы КИСИ по поддержке молодых экспертов, сотрудники Академии государственного управления при Президенте РК, участники Школы аналитики при Сенате Парламента РК, а также представители ведущих исследовательских центров страны: Казахстанского института общественного развития, Института экономических исследований, Института прикладных этнополитических исследований, научно-исследовательского центра «Молодежь».
Встреча прошла в формате сессии вопросов и ответов. Участники обсудили нормы, касающиеся обеспечения экологической безопасности, защиты жилищных прав и регулирования вопросов выселения, а также соотношение национального законодательства с международными договорами. Кроме того, прозвучали разъяснения по переходному периоду и порядку приведения отраслевых нормативно-правовых актов в соответствие с положениями новой Конституции. Отдельное внимание было уделено новым институтам Халық Кеңесі и Курултаю, а также предлагаемому институту вице-президентства.
Отвечая на вопрос о том, как в проекте новой Конституции закрепляются вопросы экологической безопасности и ответственности, Жандос Шаймарданов обратил внимание на нормы Конституции, устанавливающие обязанность граждан бережно относиться к природе, цель государства по охране окружающей среды, а также ответственность должностных лиц за сокрытие фактов и обстоятельств, угрожающих жизни и здоровью людей и окружающей среде. «Есть нормы, которые накладывают прямую ответственность и на граждан нашей страны, и на само государство, государственные органы, в том числе и на бизнес», – сказал Ж. Шаймарданов.
Талгат Калиев, дополняя позицию по экологической повестке в проекте новой Конституции, отметил, что соответствующие нормы важно рассматривать через ценностную рамку Преамбулы, как ответственность нынешнего поколения перед будущими поколениями и как продолжение национальной традиции бережного отношения к природе: «…Я хотел бы напомнить, что нужно рассматривать в контексте того, что написано в Преамбуле. …если недра и биоресурсы принадлежат народу, то народ обязан к этому относиться как к своей собственности – осторожно и бережно».
Комментируя, как экологическая тематика будет реализовываться после принятия новой Конституции, Индира Рыстина обратила внимание, что что их закрепление на конституционном уровне задает устойчивую основу для развития отраслевого законодательства. «Любая норма, закрепленаяй в Конституции, в дальнейшем будет реализовываться через конкретные правовые механизмы», – пояснила она.
Отдельный блок обсуждения был посвящен жилищным правам. Отвечая на вопрос о социальных гарантиях и защите прав в жилищной сфере, Юлия Кучинская обратила внимание необходимость судебного механизма при рассмотрении дел о выселении, в частности , семей с детьми:
«Здесь очень важно, чтобы суд рассматривал не только вопрос лишения жилья, но и дальнейшую судьбу семьи», – подчеркнула депутат.
В продолжение темы Ж. Шаймарданов отметил, что предлагаемые положения направлены на выстраивание баланса интересов: при усилении гарантий для арендаторов сохраняется защита прав собственников. По его словам, такие нормы отражают обновление «общественного договора» и корректировку баланса в сторону граждан:
«Граждане Республики Казахстан имеют право частной собственности на любое законно приобретенное имущество. Никто не может быть лишен своего имущества иначе, как по решению суда. Это и есть тот баланс, который формируется в обновленном общественном договоре», – отметил директор КИСИ.
Дополняя обсуждение практических аспектов регулирования жилищных отношений, Индира Рыстина подчеркнула, что логика проекта новой Конституции опирается на принципы «закона и порядка», а ключевым инструментом предотвращения спорных ситуаций является грамотное оформление договорных отношений с самого начала:
«Значительная часть Конституции основана на принципах „закона и порядка“. Чтобы избежать подобных сложностей, ещё с самого начала, при заселении людей в квартиры, необходимо заключать договор».
Отвечая на вопрос о переходном периоде, что делать государственным органам, бизнесу, гражданам и судам до внесения изменений в отраслевые НПА после принятия Конституции, Ю. Кучинская разъяснила механизм правоприменения в случае возможных противоречий:
«Если норма закона не соответствует Конституции, она применяться не будет».
Далее президент Международного фонда защиты свободы слова «Әділ сөз» Карлыгаш Джаманкулова уточнила ключевой ориентир по срокам применения действующих норм:
«Вообще у нас есть генеральная дата, это 1 июля. То есть до 1 июля мы живем по всем тем нормативным документам, которые приняты в рамках действующей конституции».
В продолжение обсуждения готовности правовой системы к переходному периоду Индира Рыстина отметила:
«У нас многие нормы перешли из одного уровня в другой, более высокий уровень. То есть это как бы новая норма в конституции, но это не новая норма для нашего законодательства. ….Поэтому правовой коллизий, я думаю, не возникнет».
Отвечая на вопрос о предлагаемом изменении подхода к соотношению национального законодательства и международного права, Ж. Шаймарданов отметил, что этот вопрос обсуждался с международными экспертами, и подчеркнул, что речь идет не об отказе от международных обязательств, а об изменении порядка их применения через адаптацию норм в национальной правовой системе:
«Мы обсуждали его и с международными экспертами. Например, в США есть такая же норма. Прежде чем вступает в силу та или иная норма в международном правоприменении, сначала она должна быть адаптирована в национальном законодательстве. Мы никоим образом не отрицаем наши принятые обязательства в рамках международного права, но мы меняем саму практику. Они вступают не сразу, они вступают после того, как мы ратифицируем законодательные нормы».
Т. Калиев, дополняя обсуждение вопроса о соотношении национального законодательства и международного права, отметил, что в текущих условиях приоритет национального правового поля выступает инструментом защиты внутреннего суверенитета и не снижает инвестиционную привлекательность страны.
К. Джаманкулова, продолжая обсуждение вопроса о соотношении национального законодательства и международного права, отметила, что моделей с абсолютным верховенством международного права в мире немного, и они во многом обусловлены географией и средой, а также подчеркнула, что для инвесторов в Казахстане уже действуют специальные режимы и инструменты:
« У нас есть МФЦА, финансовый центр, где могут зарегистрироваться инвесторы-резиденты и работать под британским правом. Тот спектр возможностей, которые у нас есть для инвесторов, колоссальный. Поэтому, я думаю, что в этом отношении у нас ухудшений не будет».
Отвечая на вопрос о введении в проект новой Конституции должности вице-президента и ее отличиях от модели, закрепленной в Конституции 1993 года, Ж. Шаймарданов подчеркнул, что речь идет не о конкурирующем политическом институте, а о механизме, который дополняет действующий институт Президента и действует в рамках полномочий, определяемых главой государства.
В заключение дискуссии участники отметили, что значительная часть положений проекта уже присутствует в действующей правовой системе и поднимается на более высокий уровень, что снижает риски правовых коллизий.
Диалоговая площадка стала пространством содержательного обсуждения и обмена профессиональными позициями между представителями разных поколений экспертов.
