Құрылтай – қазақ халқының мемлекеттілік тарихында ерекше орны бар, елдік пен бірліктің, дәстүрлі дала демократиясының басты институты. Ежелден-ақ ел басына күн туған шешуші сәттерде, маңызды саяси, әлеуметтік және әскери мәселелерді шешу үшін халықтың игі жақсылары, хан-сұлтандар, билер мен батырлар бас қосып, ортақ шешім қабылдаған. Құрылтай – бұқара мен билік арасындағы ашық сұхбаттың, ел тағдырын бірлесе шешудің озық үлгісі болды.
1. Тарихтағы құрылтайлар: Ұлтты ұйыстырған ұлы жиындар
Тарихқа көз жүгіртсек, құрылтайлар әрқашан ұлт тағдырын айқындаушы, елді бірлікке шақырушы фактор ретінде қызмет етті. Әрбір тарихи кезеңде өткен құрылтайдың өзіндік стратегиялық маңызы мен ерекше орны болды:
• Күлтебе жиыны (XVI–XVII ғғ., Түркістан маңы): «Күлтебенің басында күнде кеңес» деген сөз тіркесі қалыптасқан. Мұнда дала заңдары реттеліп, ел ішіндегі ынтымақ пен құқықтық тәртіп нығайтылған.
• Қарақұм кеңесі (1710 жыл, Қарақұм): Жоңғар шапқыншылығына қарсы біріккен майдан құру, бытыраңқылықты тоқтату және елдің қорғаныс қабілетін арттыру мәселелері шешілді.
• Ордабасы құрылтайы (1726 жыл, Ордабасы тауы): Қазақ жүздерінің басын қосып, ортақ жауға қарсы біріккен әскер жасақтау және Әбілқайыр ханды бас қолбасшы етіп сайлау туралы тарихи шешім қабылданды.
2. Құрылтайдың негізгі қызметтері мен мемлекеттік маңызы
Дәстүрлі қазақ қоғамында құрылтай тек жиын ғана емес, мемлекеттік деңгейдегі ең жоғарғы саяси-құқықтық орган қызметін атқарды. Оның басты бағыттары мыналар болды:
• Хан сайлау мен таққа отырғызу: Ел басқаратын билеушіні сайлау халық өкілдерінің, билер мен сұлтандардың ортақ келісімімен құрылтайда жүзеге асырылды. Бұл ел билігінің легитимділігін қамтамасыз етті.
• Соғыс пен бейбітшілік мәселесі: Сыртқы қауіп-қатерге қарсы бірлесе әрекет ету, ортақ қолбасшыны анықтау немесе көрші елдермен келіссөздер жүргізу құрылтайда кеңесіліп шешілді.
• Заң шығару және реформалар: Қазақ халқының құқықтық жүйесін қалыптастырған «Қасым ханның қасқа жолы», «Есім ханның ескі жолы», «Жеті жарғы» сияқты дала заңдары жинағы құрылтайларда талқыланып, қабылданған.
• Ел ішіндегі дауларды реттеу: Рулар арасындағы жер, жесір немесе шекара дауларын билердің қатысуымен бейбіт, әділ жолмен шешу.
3. Дала демократиясының ерекшеліктері
Дала демократиясының басты ерекшелігі – кез келген маңызды шешімнің ашық пікірталас, сөз бостандығы мен өзара келісім (консенсус) арқылы қабылдануында еді. Хан да, сұлтан да халықтың сөзін ұстаған билер мен батырлардың пікірімен санасуға мәжбүр болған.
Билер институты құрылтайдың негізгі қозғаушы күші ретінде әділдікті, заңдылықты және халықтың мүддесін қорғады. «Бас кеспек болса да, тіл кеспек жоқ» деген принцип ашық пікір айтудың кепілі болды.
4. Түйін
Құрылтай – қазақ халқының мемлекеттілік деңгейін, саяси мәдениетінің жоғары болғанын дәлелдейтін тарихи мұра. Бабалар салған осы сара жол елдің тұтастығын, ізгілік пен әділдік принциптерін сақтауға негіз болды.
Ғасырлар бойы ұлтты тығырықтан алып шыққан бұл институт – халқымыздың ынтымақтастығы мен бітімгершілігіне қойылған мәңгілік ескерткіш болып қала береді.
