Қазіргі таңда интернет пен цифрлық технологиялар күнделікті өміріміздің ажырамас бөлігіне айналды. Онлайн сауда жасау, банк қызметтерін пайдалану, әлеуметтік желілер арқылы байланысу, түрлі қосымшалардан қызмет алу уақытты үнемдеп, көптеген мүмкіндіктерге жол ашты. Алайда цифрлық технологиялардың дамуы интернет алаяқтықтың да кең таралуына себеп болып отыр.
Интернет алаяқтық – азаматтардың сеніміне кіріп, олардың жеке мәліметтерін, банк картасының деректерін немесе қаражатын заңсыз иемденуге бағытталған әрекет. Алаяқтар көбіне әлеуметтік желілерді, мессенджерлерді, жалған сайттар мен хабарландыруларды пайдаланады.
Алаяқтар қандай тәсілдерді қолданады?
Кең таралған тәсілдердің бірі – өзін банк қызметкері немесе мемлекеттік органның маманы ретінде таныстыру. Қоңырау шалушы «шотыңызға күмәнді операция жасалды», «картаңыз бұғатталуы мүмкін» немесе «қауіпсіздік үшін кодты айту қажет» деп азаматты асықтыруы мүмкін.
Тағы бір тәсіл – жалған интернет-дүкендер мен тиімді ұсыныстар. Алаяқтар нарықтағы бағадан әлдеқайда төмен бағаны ұсынып, тауарға алдын ала төлем жасауды сұрайды. Ақша аударылғаннан кейін байланысқа шықпай қояды.
Әлеуметтік желілерде жалған байқаулар, ұтыстар, жұмысқа орналасу туралы хабарландырулар және түрлі қаржылық ұсыныстар да кездеседі. Кей жағдайда адамнан жеке деректерін енгізу немесе белгісіз сілтемеге өту талап етіледі.
Қандай мәліметтерді ешкімге беруге болмайды?
Банк картасының нөмірі, жарамдылық мерзімі, CVV/CVC коды, интернет-банкингке кіру деректері және SMS арқылы келген растау кодтары – құпия ақпарат.
Банк қызметкері мұндай мәліметтерді телефон арқылы сұрамауы тиіс. Сондықтан белгісіз адам осындай ақпаратты талап етсе, әңгімені дереу тоқтатып, банкке оның ресми байланыс арнасы арқылы өзіңіз хабарласқан дұрыс.
Интернетте қауіпсіз болудың қарапайым ережелері
Біріншіден, бейтаныс адамдардан келген күмәнді сілтемелерді ашпаңыз. Сілтеменің атауы таныс компанияға ұқсап тұрғанымен, ол жалған сайт болуы мүмкін.
Екіншіден, асығыс шешім қабылдамаңыз. «Қазір ақша аудармасаңыз, шотыңыз жабылады» немесе «бірнеше минут ішінде сыйлықтан айырылып қаласыз» деген сияқты қысым көрсету – алаяқтардың жиі қолданатын тәсілдерінің бірі.
Үшіншіден, интернет-дүкеннен тауар сатып алмас бұрын оның атауын, пікірлерін, байланыс деректерін және төлем шарттарын тексеріңіз.
Төртіншіден, әр аккаунтқа күрделі әрі бір-біріне ұқсамайтын құпиясөз қолданған жөн. Мүмкіндік болса, екі факторлы аутентификацияны қосу қажет.
Бесіншіден, жеке құжаттардың суретін, банк картасының мәліметтерін және басқа да құпия ақпаратты әлеуметтік желілерде жарияламаңыз.
Алаяқтыққа тап болсаңыз не істеу керек?
Егер күмәнді операция байқалса немесе алаяқтарға банк деректеріңізді айтып қойған болсаңыз, уақыт жоғалтпай банкке хабарласып, картаны немесе есептік жазбаны қорғау шараларын қолдану қажет. Сондай-ақ құқық қорғау органдарына жүгіну маңызды.
Ең бастысы – ұялмау және болған жағдайды жасырмау. Алаяқтар адамдардың қорқынышын пайдаланады. Сондықтан оқиғаны неғұрлым ерте хабарлау, келтірілуі мүмкін зиянды азайтуға көмектеседі.
Қорытынды
Интернеттегі қауіпсіздік ең алдымен адамның өзіне байланысты. Күмәнді хабарламаға сенбеу, белгісіз сілтемелерді ашпау, құпия мәліметтерді ешкімге бермеу және кез келген ақпаратты тексеру – алаяқтардан қорғанудың қарапайым, бірақ тиімді жолдары.